यवतमाळ लाईव्ह न्यूज: भारतीय संविधान हे फक्त एक कागदावरचे दस्तऐवज नाही, तर ते आपल्या देशाच्या लोकशाहीचा खरा आधार आहे. ते नागरिकांना अधिकार देतं आणि त्यांचं रक्षणही करतं, तसंच कर्तव्यांची आठवणही करून देतं. प्रत्येक भारतीयाने संविधानातील मुख्य कलमांची ओळख असणं गरजेचं आहे, कारण ते आपल्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेलं आहे. समानता, स्वातंत्र्य आणि न्याय या मूल्यांवर आधारित हे संविधान देश चालवण्यासाठी मार्गदर्शक आहे. आज आपण अशा १५ महत्त्वाच्या कलमांबद्दल बोलू, ज्यांची माहिती प्रत्येकाला असायला हवी. आणि त्यानंतर कलम १४२ चं विशेष महत्त्व समजून घेऊ, जे सर्वोच्च न्यायालयाला न्याय देण्यासाठी मोठी ताकद देतं.
कलम १४ हे सांगतं की कायद्यासमोर सर्व नागरिक समान आहेत. म्हणजे अमीर असो की गरीब, प्रत्येकाला कायद्याने समान वागणूक मिळेल, कोणताही भेदभाव होणार नाही. हे कलम आपल्या समाजात न्यायाची हमी देतं.
कलम १५ मध्ये स्पष्टपणे सांगितलं आहे की जात, धर्म, लिंग किंवा जन्मस्थानावर आधारित कोणताही भेदभाव नागरिकांवर केला जाणार नाही. हे कलम सामाजिक समानतेची जडं मजबूत करतं आणि भेदभावाला थारा देत नाही.
कलम १६ सरकारी नोकऱ्यांबाबत बोलतं, ज्यात सर्वांना समान संधी मिळेल. कोणत्याही प्रकारची आरक्षण किंवा भेदभावाशिवाय नोकरी मिळवण्याची हमी हे कलम देतं, जेणेकरून प्रतिभावान व्यक्ती पुढे येऊ शकतील.
कलम १७ अस्पृश्यतेच्या प्रथेला पूर्णपणे संपवतं. ही एक क्रांतिकारी तरतूद आहे जी समाजातील असमानतेच्या जुन्या रूढींना संपवते आणि सर्वांना सन्मानाने जगण्याची संधी देते.
कलम १९ हे मूलभूत स्वातंत्र्यांबाबत आहे. यात भाषण आणि अभिव्यक्तीचं स्वातंत्र्य, शांततेने एकत्र येण्याचा अधिकार, संघटना स्थापन करण्याचा हक्क, देशात कुठेही फिरण्याची मुभा आणि कोणताही व्यवसाय करण्याची स्वतंत्रता यांचा समावेश आहे. हे कलम लोकशाहीच्या मुळाशी आहे.
कलम २१ व्यक्तीच्या जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचं रक्षण करतं. याचा अर्थ असा की कोणत्याही व्यक्तीला कायद्याशिवाय त्याच्या स्वातंत्र्यापासून वंचित ठेवता येणार नाही, आणि सन्मानाने जगण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे.
कलम २१ए हे शिक्षणाशी निगडित आहे. ६ ते १४ वर्षांच्या मुलांना मोफत आणि सक्तीचं शिक्षण मिळवण्याचा अधिकार हे कलम देते, जेणेकरून देशातील प्रत्येक बालक शिक्षित होऊ शकेल आणि भविष्य उज्ज्वल बनेल.
कलम २५ धार्मिक स्वातंत्र्याची हमी देतं. प्रत्येक व्यक्तीला कोणताही धर्म स्वीकारण्याचा, त्याचा आचरण करण्याचा आणि प्रचार करण्याचा अधिकार आहे. हे कलम धार्मिक सहिष्णुतेची भावना मजबूत करतं.
कलम ३२ हे मूलभूत हक्कांच्या उल्लंघनाविरुद्ध थेट कारवाईचा मार्ग देतं. जर कोणाच्या हक्कांचं उल्लंघन झालं तर तो सरळ सर्वोच्च न्यायालयात जाऊ शकतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी याला संविधानाचा ‘आत्मा’ म्हटलं आहे, कारण हे नागरिकांना न्याय मिळवण्यासाठी शक्ती देतं.
कलम ४४ हे समान नागरी संहितेबाबत बोलतं. यात सर्व धर्मांच्या नागरिकांसाठी एकसमान कायदे लागू करण्याचा प्रयत्न सांगितला आहे, जेणेकरून वैयक्तिक कायद्यांमधील फरक संपेल आणि समानता येईल.
कलम ५१ए हे कर्तव्यांबाबत आहे. प्रत्येक नागरिकाने संविधानाचा आदर करावा, राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीताची मान राखावी, हे या कलमात सांगितलं आहे. हे कलम अधिकारांसोबत कर्तव्यांची आठवण करून देतं.
कलम २४३ ग्रामपंचायतींना अधिकार देतं. यामुळे गावपातळीवर निर्णय घेण्याची शक्ती स्थानिक लोकांना मिळते, जेणेकरून विकास खालपर्यंत पोहोचेल.
कलम २८० वित्तीय आयोगाबाबत आहे. हे केंद्र आणि राज्यांमध्ये पैशांचं योग्य वाटप सुनिश्चित करतं, जेणेकरून आर्थिक समतोल राखला जाईल.
कलम ३२४ निवडणूक आयोगाला अधिकार देतं. निवडणुका पारदर्शक आणि निष्पक्ष होण्यासाठी हे कलम महत्त्वाचं आहे, कारण प्रत्येक मताची किंमत यातून ठरते.
कलम ३६८ संविधानात बदल करण्याची प्रक्रिया स्पष्ट करतं. हे कलम सुनिश्चित करतं की बदल वेळोवेळी होऊ शकतात, पण ते योग्य पद्धतीने.
आता कलम १४२ चं विशेष महत्त्व समजून घेऊ. हे कलम सर्वोच्च न्यायालयाला कोणत्याही प्रकरणात पूर्ण न्याय देण्यासाठी आवश्यक आदेश जारी करण्याची ताकद देतं. म्हणजे जिथे कायदे अपुरे पडतात तिथे न्यायालय अतिरिक्त पावलं उचलू शकतं. उदाहरणार्थ, न्यायालयाने या कलमाचा वापर करून पर्यावरण रक्षण किंवा मानवी हक्कांसंबंधी निर्णय दिले आहेत. हे कलम न्यायव्यवस्थेला व्यावहारिक बनवतं आणि न्याय केवळ शब्दांपुरता मर्यादित राहत नाही. अशा कलमांमुळे संविधान जिवंत आणि प्रभावी राहतं.
